Jeuken, Piet, Conflictmanagement in de Sport, In Sport Bestuur en Management, febr- maart 2012

Hoe houdt de nieuwe onafhankelijke werknemer zichzelf scherp?

Lees het artikel hier

Lees het artikel hier

Leer het artikel hier

Lees het artikel hier

Lees het artikel hier

Een statig herenhuis ergens aan een mooie vijver ergens in het Oosten van het land. Voor de deur liggen afgekloven takken. Dat er hondengeblaf klinkt wanneer de bel gaat, komt dan ook niet als verrassing. Huisarts Karel, doet de deur open. Aan de muur in de gang hangt een kajak. Een grote bobtail begroet ons kwispelend al even vriendelijk als zijn eigenaar.

Hier in dit pand is vandaag de terugkomdag van de cursus ‘Persoonlijke Ontwikkeling voor huisartsen samen met de levenspartner’ georganiseerd door O-LENG, het bedrijf van Drs. Piet Jeuken, bedrijfssocioloog Arbeid & Gezondheid, stressmanager en NMI gecertificeerd mediator en zijn eigen levenspartner Drs. Willie Roncken, gezondheidszorgpsycholoog en psychotherapeut.

Voor wie is deze cursus? “Huisartsen die vinden dat hun werk als arts een flinke wissel op hun privé-leven trekt,” zegt Piet Jeuken. “Hard werken, vele veranderingen in de gezondheidszorg, steeds mondiger patiënten; hierdoor hou je maar weinig tijd en energie over voor het gezin, vrienden en de broodnodige ontspanning. Bij deze cursus staan we stil bij de vraag hoe je de juiste balans tussen werk en privé kunt vinden.”

De cursus belooft het volgende: U maakt beiden uw Persoonlijk Ontwikkelingsplan – POP – voor werk én privé met prioriteiten voor de komende periode. De invalshoeken zijn uw eigen persoon, uw functioneren als huisarts, de balans werk- privé en de relatie met uw levenspartner. U verbetert uw communicatie- en onderhandelingsvaardigheden en uw vermogen te leren omgaan met conflicten. U vult daarmee uw vakinhoudelijke kennis aan met persoonlijke vaardigheden en met inzicht in uw eigen persoon. Want de ontwikkeling van het vak stelt nieuwe eisen aan uw beroepsuitoefening.” ..
Persoonlijke ontwikkeling voor werk én privé. Méér dan een communicatiecursus dus. Deze nascholing is door de LHV geaccrediteerd met 28 punten. Het gaat om twee keer 1 ½ dag met flink wat huiswerk.

Aangezien veel van de onderwerpen die hier vandaag besproken worden voor de aanwezigen erg persoonlijk zijn, hebben we moeten beloven dat we de personen in dit verhaal zouden anonimiseren. De namen, op die van Jeuken en Roncken na, zijn dan ook gefingeerd. De groep volgde de cursus in 2001 en heeft vandaag alweer de derde terugkomdag. Om het geleerde te kunnen vasthouden ondervinden ze, naar eigen zeggen, veel steun bij elkaar.

In de woonkamer zit, naast de organisatoren, een groep van acht; huisartsen met hun wederhelften. Ze zitten onder het genot van een bak koffie aandachtig te luisteren en kijken hoe twee van de groep elkaar aan het interviewen zijn. De interviewer gaat vragen naar drie onderwerpen: wat het resultaat van de cursus tot nu toe is geweest, wat men verwacht van de terugkomdag en waarom de geïnterviewde vindt dat dit type persoonsgerichte nascholing voor de huisarts geaccrediteerd moet worden. De rest van de groep observeert met de opdracht speciaal te letten op de communicatievaardigheden die de cursisten geleerd hebben; lichaamstaal, intonatie en stijlen, bijvoorbeeld de manier van vragen stellen.

Janneke is psychologe en de vrouw van Karel. Ze wordt geïnterviewd door orthopeed Famke die hier samen is met haar man, huisarts Martijn. Famke interviewt Janneke over het resultaat van de cursus. “We hadden veel problemen in onze relatie,” vertelt Janneke. “We hebben echt ruige jaren gehad. De praktijk stond voor Karel altijd op één. Daarna kwam er een hele tijd niets en dan waren de kinderen en ik pas aan de beurt.” Famke zit op de punt van haar stoel aandachtig te luisteren: “En is dat beter geworden?” Janneke kijkt even glimlachend naar haar man: “Absoluut. Dankzij de cursus hebben we een gezamenlijke vocabulaire gevonden. We hebben het veel makkelijker met elkaar gekregen. Als we eens woorden hebben, vragen we ons vaak af wat Piet en Willie in deze situatie aan zouden raden.” “Wat is er veranderd?” informeert Famke. “De werkplekken zijn werkplekken geworden. Onze prioriteiten zijn anders geworden. We hebben meer ruimte voor onszelf en daarmee ook voor de ander gekregen.”

Waarom is een cursus als deze nu zo goed voor huisartsen dat hij geaccrediteerd is met 28 punten?

“Medische professionals zijn in het algemeen trots op hun vak en werken met veel plezier,” legt Jeuken uit. “Toch lopen veel huisartsen tegen dingen aan die risico’s kunnen opleveren voor het eigen functioneren en – in het verlengde daarvan – de eigen gezondheid. Zo kan de veranderende rol van huisartsen in de samenleving en de toegenomen werkdruk in combinatie met te weinig tijd voor een eigen sociaal leven spanning creëren. Als iemand hier niet goed mee omgaat, kan overspannenheid, of zelfs een burn out, het gevolg zijn. Door zich tijdig te bezinnen op het professionele en persoonlijk functioneren kan veel leed voorkomen worden. De rol van de levenspartner is daarbij belangrijk. Uit onderzoek is gebleken dat sociale ondersteuning als een buffer werkt tegen negatieve stress bij spanningen. Een hechte en betekenisvolle relatie, zoals die met de levenspartner, komt hiervoor als eerste in aanmerking. Goede communicatie en het uiten van gevoelens zijn daarbij zeer belangrijk. Artsen zijn gewend om te luisteren, maar dat is nog geen garantie dat luisteren en zichzelf uitdrukken in de privé sfeer altijd goed verlopen. Wanneer dat niet lekker loopt, kan de balans tussen werk en privé verstoord raken, zeker als de levenspartner een eigen carrière heeft en er kinderen zijn. Zo is ook gebleken dat arbeidsongeschikte medici vaker dan niet-arbeidsongeschikte collega’s een geschiedenis achter zich hebben van één of meer echtscheidingen.”

Het interview tussen Janneke en Famke is ten einde. De anderen spreken hun observaties uit. “Ik vind het erg goed dat je de hele tijd oogcontact houdt met Janneke en veel met je handen praat. Dat is uitnodigend,” prijst apotheker Willem. “Ik zag dat je je handen voor je buik deed,” zegt Chantal, huisarts en vrouw van Willem, “Dat duidt op een gesloten houding. Wat deden de vragen met je?” Janneke geeft toe dat ze wat zenuwachtig is. De groep discussieert nog wat verder over het beluisterde gesprek waarna twee anderen de plaats van interviewer en geïnterviewde innemen. Af en toe onderbreekt Willie of Piet het gesprek met een aanwijzing of opmerking zoals: “Probeer te spreken in de ikvorm. Dat geeft de inhoud een andere lading.”

Na de interviews oefenen de cursisten het Socratische gesprek. Hierin wordt geprobeerd alleen door het stellen van vragen een oplossing te vinden voor een probleem uit het dagelijks leven van één van hen. Het kan van professionele of persoonlijk aard zijn of een combinatie. De anderen leven zich in en stellen alleen open vragen. Ze geven geen advies en dragen geen oplossingen aan. De inbrenger van het probleem beantwoordt de aangedragen vragen. Daardoor komt reflectie op gang in de richting van een mogelijke oplossing die hij of zij dus zelf bedenkt.

In dit geval komt het probleem van Martijn. Hij weet niet wat hij aanmoet met een collega die nu nog in een eigen praktijk werkt maar straks bij hem in één pand komt te werken. Hij zit hier enorm mee in zijn maag. Na drie rondjes van vragen die steeds dichter bij de kern van het probleem komen, trekt Martijn de conclusie dat het voor hem om de vraag gaat wie de baas wordt in het gezondheidscentrum. Wie de macht krijgt dus. Hij besluit om hierover een gesprek aan te gaan met de desbetreffende arts, ook al ziet hij daar erg tegen op

De deelnemers zijn allen erg positief over de verbetering van hun relatie door het volgen van deze cursus. Logisch volgens Jeuken: “Een positieve wisselwerking tussen werk en privé levert beide partners nieuwe energie op. In vergelijking met trainingen die alleen de vakinhoudelijke kanten behandelen, is bewezen dat trainingen die rekening houden met de emoties van mensen, het gedrag effectiever beïnvloeden.”

Willem sluit zich daar bij aan: “Werk en privé zijn zo verweven met elkaar. Dat trekt een wissel op je gezin. Door deze cursus zitten mijn vrouw en ik lekkerder in ons vel. En wanneer je lekkerder in je vel zit, doe je je werk beter.” Zijn vrouw Chantal is het daar mee eens: “Ik heb geleerd te onderhandelen met mijn partner. Daardoor heb ik nu meer ruimte voor mezelf. Ook om na te denken wat ik nu echt wil. Wil ik wel huisarts blijven of niet. Er is meer plaats in mijn leven gekomen om over dat soort zaken na te denken. De vaardigheden die ik hier geleerd heb, hebben geholpen om die ruimte te creëren.

De redenen van de cursisten om dit te gaan doen lopen uiteen. Bij de meesten liep de relatie niet al te lekker. De rode draad bestaat echter uit de combinatie van de zware werkdruk, de werk-privé balans en de relatie met de levenspartner. Bij huisarts Martijn zat het in eerste instantie anders. “Mijn motivatie was drie jaar geleden dat er lekker veel punten mee te verdienen waren,” vertelt Martijn eerlijk en lacht. “Ik laat mezelf zo wel door de mand vallen.” Toch vindt hij de cursus drie jaar na dato een goede, leerzame keuze. “Meer huisartsen zouden dit moeten doen. Je komt meer over jezelf te weten. Je partner is sowieso de moeilijkste gesprekspartner. Omdat er zoveel gevoel in zit. Wanneer je de communicatie met je levensgezel goed onder de knie hebt, zijn anderen een stuk makkelijker. En daar heb je in je vak weer veel aan.”

Karel vindt dat cursussen als dit haast noodzakelijk zijn voor huisartsen: “Natuurlijk zijn medisch inhoudelijke cursussen ook belangrijk. Maar communicatie is echt een ondergeschoven kindje bij artsen. Kijk maar naar alle conflicten die de besluitvorming in de zorg zo vertragen. En op de opleiding wordt er ook al niet veel aandacht aan geschonken. Dat is jammer want wanneer men goed zou leren luisteren en kijken naar elkaar zouden veel artsen zien dat het antwoord op de conflicten vaak in het conflict verborgen zijn.”

Toegegeven, met de nodige scepsis namen we deel aan de dag. Is zo’n cursus niet veel te zweverig om geaccrediteerd te worden met zoveel punten? Toch begrijpen we het besluit van de LHV. Bezinning op het functioneren en investeren in de eigen persoon zijn basisvoorwaarden voor het succes als huisarts in deze tijd. En communiceren is in dit vak uiterst belangrijk. Het is iets wat tenslotte dagelijks met patiënten nodig is. Het beter luisteren en daarmee begrijpen van die patiënt kan veel winst betekenen in het vroeg opsporen van problemen. En met wie kun je je nu beter bezinnen op je persoonlijke ontwikkeling en oefenen dan met je partner?
Kader: Meer weten?.
De cursus Persoonlijke Ontwikkeling samen met de levenspartner vindt dit voorjaar plaats op 14/15 mei en 11/12 juni 2004. In het najaar op 24/25 september en 5/ 6 november. Meer weten? Surf naar www.o-leng.nl

Moet FNV Bondgenoten een brede maatschappelijke beweging zijn, een dienstverlenende organisa-tie, of misschien wel allebei? Waar liggen de grenzen van het vakbondswerk? Vragen die aan de orde komen op het bondscongres van november dit jaar. Ter voorbereiding nam B Kader een duik in het verleden.

Er is de afgelopen jaren al flink wat afgediscussieerd binnen FNV Bondgenoten, maar dat ging dan vooral over de structuur, de financiën, de beurskoers, formatieplaatsen en reorganisaties. Nu de bond financieel weer op orde is en ook organisatorisch de rust in zicht is, wordt het hoog tijd voor inhoudelijke zaken. En wel in de vorm van een discussie over de koers van de bond. Hoe breed moet de bond als maatschappelijke beweging zijn? Moet de individuele belangenbehartiging het kernpunt worden of gaat de bond dan te veel op een verzekeringsmaatschappij lijken? En wat be-tekenen de keuzes in de praktijk? Het moet allemaal aan de orde komen op het vierjaarlijkse con-gres van FNV Bondgenoten op 29 en 30 november.
Een discussie die misschien wel zo oud is als de vakbeweging. Het is nog maar dertig jaar geleden dat de Industriebond NVV in discussies de toon zette met nota’s als Fijn is anders en Breien met een rode draad, waarin het kapitalisme werd aangevallen. Kernpunten waren de planeconomie en arbeiderszelfbestuur. In de grondslag van de FNV, die in 1981 naar aanleiding van de aanstaande fusie van NVV en NKV werd geformuleerd, werd ook nog eens vastgelegd dat de FNV er vooral ook was om de maatschappij te veranderen. Het was dan ook niet vreemd dat de FNV in de jaren ’80 meedeed aan het verzet tegen de plaatsing van kruisraketten in Nederland en dat sommige bon-den actief bijdroegen aan een boycot van Zuid-Afrika. De bond was er voor de arbeidsvoorwaar-den, maar vooral ook voor een betere wereld.
Er barstte dan ook een storm van kritiek los toen de FNV in 1986 de nota FNV-2000 presenteerde. Een beleidsversmalling, zo luidde de kritiek, de bond verwordt tot een sociale ANWB. Het plan, dat onder FNV-voorzitterschap van Hans Pont tot stand was gekomen, bevatte een aantal maatregelen om het tij van dramatisch dalende ledentallen te keren. Mede als gevolg van de economische crisis van begin jaren ’80 was de organisatiegraad in vijf jaar tijd gedaald van 39 tot 29 procent. Het FNV-aandeel daarin was ook nog eens afgenomen. Kern van het plan was maatwerk in dienstver-lening: de bonden moesten beter inspelen op de wensen van de achterban. Door een netwerk van vakbondswinkels op te zetten, door beter zichtbaar aanwezig te zijn in de bedrijven, maar ook door beleid te ontwikkelen voor zeven specifiek geformuleerde doelgroepen, waaronder flexwerkers en deeltijdwerkers. Pont was de eerste vakbondsbestuurder die leden als klanten bestempelde.
Dat werd hem niet door iedereen in dank afgenomen. Vooral Ruud Vreeman, die in die tijd warm-liep voor het voorzitterschap van de Vervoersbond FNV, maakte graag de kachel aan met het mar-ketingdenken van Pont en de zijnen. ‘Ze maken van onze vakbeweging een pak Omo, verdomme’, tekende de Volkskrant eind 1986 uit zijn mond op. ‘Dat krijg je als je de marketingjongens onder-zoek laat doen.’ Vakbondsbeleid moest wat hem betreft worden bepaald door maatschappelijke problemen en de actiebereidheid van leden. Vreeman miste vooral aandacht voor zaken als het milieu, vrede en veiligheid, volkshuisvesting en racisme. Bovendien repte het rapport niet over de vakbondsopstelling ten opzichte van de werkgevers. “Er was een onderstroom, zowel bij de vak-centrale als bij bestuurders van aangesloten bonden, die niets moest hebben van FNV-2000”, her-innert Piet Jeuken zich, die als FNV-beleidsmedewerker en rechterhand van Pont medeverantwoor-delijk was voor het rapport. “Vreeman was daarvan de meest uitgesproken representant. Uit on-derzoek was echter gebleken dat de leden juist de versterking van de belangenbehartiging wilden. Er bestond spanning tussen de opstelling van een deel van de bezoldigde professionals in de FNV en de wens van de leden ”
Was de tijd nog niet rijp? Was het verzet te sterk? Feit is dat er ondanks de officiële vaststelling van de nota in 1987 uiteindelijk weinig van het ambitieuze plan terecht is gekomen. Pont vertrok plotsklaps naar het ministerie van Binnenlandse Zaken, waarna de opzet van een netwerk van vakbondswinkels “strandde in de besluitvorming over de uitvoering”, zoals Jeuken het formuleert. De nekslag voor het project kwam in 1990, toen ook de geldkraan dichtging voor projecten die in het kader van FNV-2000 waren opgezet. Zoals het samenwerkingsproject van FNV-bonden op Schiphol.
FNV-2000 is daarmee de geschiedenis ingegaan als het vroegtijdig overleden kindje van Hans Pont. Of dat terecht is, staat maar te bezien: enkele concrete uitvoeringsprojecten zijn weliswaar een vroege dood gestorven, een aantal aanbevelingen is wel degelijk uitgevoerd, bijvoorbeeld rond het doelgroepenbeleid. En het achterliggende gedachtegoed heeft brede ingang gevonden in de vakbeweging. Jeuken: “Het besef is doorgedrongen dat individuele belangenbehartiging ontzettend belangrijk is. Dat was vóór FNV-2000 niet het geval.”
Een volgende mijlpaal in de discussie over de koers van de vakbeweging was de vernieuwing van de grondslag van de FNV in 1997. Want hoezeer FNV-2000 ook geleid heeft tot een verandering in het denken binnen de vakbeweging, aan de grondslag was sinds 1981 nog geen letter veranderd. Op het congres van 1997 werd de verzakelijking formeel vastgelegd: de FNV zou zich terugtrekken op de kerntaken arbeid en inkomen, en in andere zaken niet meer het voortouw nemen, hooguit nog een mening ventileren. Het arbeiderszelfbestuur werd losgelaten en aan de idealen van gelijk-waardigheid, vrijheid, solidariteit en rechtvaardigheid werden die van duurzaamheid en economi-sche zelfstandigheid toegevoegd.
Zeven jaar later staat FNV Bondgenoten aan de vooravond van een vervolg op de discussie over de koers van de bond. Binnen de kaders van de grondslag, dat wel. Algemeen secretaris Ellen Dek-kers: “De vraag is niet zozeer wat voor bond we willen zijn, maar wel hoe we daar praktisch invul-ling aan geven.” Wat haar betreft staat niet ter discussie of de bond nog een brede maatschappe-lijke beweging is. “Dat blijven we, al zullen we misschien voorzichtiger zijn als het bijvoorbeeld gaat om een oproep om mee te demonstreren tegen de oorlog in Irak. De achterban is daar ten-slotte ook verdeeld over. Maar het handhaven van vrede staat nog steeds in ons statuut.” Dat kan soms tot lastige discussies leiden. “Bijvoorbeeld over de JSF, onder het vorige hoofdbestuur. Of over economie versus werkgelegenheid als het gaat om Schiphol.”
Daarnaast staat de bond voor het individuele belang. “Uit onderzoek blijkt dat mensen ons nog onvoldoende associëren met individuele diensten”, stelt Dekkers. “We moeten dat kennelijk beter onder de aandacht brengen.” En dan is er uiteraard nog de collectieve poot. “Die staat voorop, want we willen niet afzakken naar een individuele dienstverlener”, stelt Dekkers. “We zijn alledrie: een maatschappelijke beweging, een bedrijvenbond en een dienstverlener. Op het congres gaan we accenten leggen en vaststellen hoe we hier invulling aan geven. Wat kunnen we bijvoorbeeld op elk van deze drie niveaus met een thema als werkgelegenheid?”
In de aanloop van het congres van november organiseert FNV Bondgenoten een serie bijeenkom-sten voor bezoldigden en kaderleden. Op de eerste, die op 10 maart werd gehouden, discussieer-den ongeveer honderd aanwezigen aan de hand van drie door oud-vakbondsman Han Noten ge-formuleerde stellingen. Op het gebied van individuele belangenbehartiging verliest de bond het van rechtsbijstandverzekeraars, omdat die het nou eenmaal professioneler kunnen. De bond kan de verzekeraars alleen verslaan doordat de bond vanuit het collectieve al een relatie heeft met de werkgever. Twee: de bond moet geen optelling van een reeks categorale bonden worden, want die zijn slechts een kort leven beschoren. FNV Bondgenoten biedt meerwaarde door zich hard te ma-ken voor sectoroverstijgende belangen. Drie: vakbondsbestuurders moeten ouderwets de bedrijven in om hun sector goed te leren kennen, om als het er op aan komt de achterban te kunnen mobili-seren. Al met al een pleidooi voor ouderwets vakbondswerk.
Natuurlijk klonken er allerlei bezwaren: met zo’n teruggang in het aantal bestuurders kun je niet al je pappenheimers kennen, laat staan dat je die bestuurders ook nog eens kunt opzadelen met het afhandelen van duizenden meldingen van probleempjes en problemen van leden die de bond over zich heeft afgeroepen. Maar het enige echt negatieve geluid kwam van een gefrustreerd kaderlid dat nog steeds op stakingsuitkeringen zat te wachten. Als het aan de aanwezigen op 10 maart ligt, is de toon voor het congres gezet.

( waarin opgenomen een interview met Marcel Knijnenburg en Corine Kornman die de O-LENG cursus volgden, getiteld: Persoonlijke Ontwikkeling voor werk en privé, samen met de levenspartner )

Het einde van het privé-leven
Dankzij het mobieltje en de laptop kunnen we flexibel werken. De keerzijde is dat de werkgever ons privé-leven is binnengedrongen. Hangt er straks een webcam op onze thuiswerkplek, zodat de werkgever onze levensstijl in de gaten kan houden?

• Digitale nachtzoen
• Aantal thuiswerkers gestegen
• Opkomst diensteneconomie
• Meer vrouwen, grotere ambities
• Werkgevers aan de macht
• Stress!
• Aandacht voor privé
• Afspraken over bemoeienis

Digitale nachtzoen
Door het struikgewas sluipt de paparazzo met een kolossale zoomlens op zijn camera. Hij heeft zijn slachtoffer in het vizier en stelt scherp. In het zwarte kruis verschijnt vanuit de mist geen ontklede BN’er, maar een schichtig roodborstje te midden van veel groen gebladerte. Joop van Tellingen is paparazzo, maar nu even niet.

Door het struikgewas sluipt de paparazzo met een kolossale zoomlens op zijn camera. Hij heeft zijn slachtoffer in het vizier en stelt scherp. In het zwarte kruis verschijnt vanuit de mist geen ontklede BN’er, maar een schichtig roodborstje te midden van veel groen gebladerte. Joop van Tellingen is paparazzo, maar nu even niet.

Als ze te laat thuis is om haar kinderen naar bed te brengen, geeft de Belgische minister van Economische Zaken Patricia Ceysens haar drie zoontjes via de webcam een digitale nachtzoen. Tijdens haar zwangerschapsverlof gebruikte ze de camera om deel te nemen aan vergaderingen op het werk.

Ceysens toont zich in haar onlangs verschenen boek E-mama. E-werken. Kids koesteren dan ook een warm pleitbezorgster van het opheffen van de scheiding tussen werk en privé. Die grens is echter al grotendeels verdwenen.

Aantal thuiswerkers gestegen
Collega’s die je op je vrije dag tijdens een museumbezoekje bellen (vier van de vijf Nederlanders laten hun mobiele telefoon aan op vrije dagen), ’s avonds nog even een opdracht afmaken (het overwerk namin twee jaar tijd toe van 6,5 naar 9,5 uur per week), of in het weekend e-mail checken. Uit recent onderzoek van Ernst & Young blijkt dat veertig procent van de ondervraagden voor een deel thuis werkt. In kleine bedrijven is dat tweederde en in grote bedrijven groeide het aantal werknemers dat regelmatig thuiswerkt van één op de tien in 2002 tot één op de drie in 2003.

Met de mobiel en de laptop is de werkgever pontificaal het privé-leven binnen gekomen. Maar waar ligt de grens? Wat begon met een ergonomische stoel voor de thuiswerkplek, eindigt dat straks met een webcam van de baas om te zien of we niet te lang achter ons beeldscherm zitten? Nu al zijn er bedrijven die hun werknemers onderwerpen aan medische keuringen die moeten uitwijzen of je wel gezond eet of wellicht worstelt met een midlifecrisis – alles om de kans op ziekteverzuim te verkleinen.

Leven we inmiddels om te werken? De twee werelden lopen al zozeer door elkaar heen dat we in onze vrije tijd niet meer veilig zijn, tenzij we, zoals de paparazzo, een midweek ‘even helemaal weg’ vluchten naar een vakantiebungalow van Center Parcs. (Het aantal vakanties per persoon is sinds 1985 niet voor niets meer dan verdubbeld.)

Opkomst diensteneconomie
‘Dat werk en privé in elkaar overlopen is niet nieuw’, zegt Koen Breedveld, onderzoeker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). ‘Vóór de industrialisatie was Nederland vooral een agrarische samenleving, waar werk en leven helemaal niet los van elkaar stonden. Net zomin als in het kleinwinkelbedrijf.’ Je molk de koeien of hielp een klant en dronk vervolgens een kop koffie met je gezin in de keuken. Na zessen hield het werk niet op. De boekhouding wachtte tot de avonduren, er was regen op komst en het hooi moest van het land, of je moest je bed uit omdat er een schaap ging lammeren.

‘Pas met de industrialisatie van arbeid werden die twee werelden van elkaar gescheiden’, zegt Breedveld. Dat werk en privé daarna toch weer naar elkaar konden toegroeien, is vooral een gevolg van de opkomst van de diensteneconomie in de jaren zeventig. Werknemers zaten niet meer vast aan een aanwezigheidsplicht, maar konden taakgericht werken.

‘In Nederland werkt bovendien 36 procent van de mensen inmiddels meer dan de helft van de tijd met de computer, tegen 23 procent gemiddeld in Europa’, zegt Sabine Geurts, hoofddocent arbeids- en organisatiepsychologie aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. ‘Wie veel met de computer werkt, kan dat vaak ook een dagje thuis doen. De mobiele telefoon heeft die ontwikkeling een extra impuls gegeven.’

Meer vrouwen, grotere ambities
Werk en privé konden dus weer naar elkaar toe groeien; dat het ook daadwerkelijk gebeurde, kwam grotendeels door de toeloop van vrouwen op de arbeidsmarkt. De echte flexibilisering van arbeid is volgens Breedveld en Geurts dan ook het gevolg van de explosieve groei van het aantal tweeverdieners. ‘Doordat mannen en vrouwen allebei gingen werken, werd het lastiger zorg en arbeid te combineren. Mensen gingen zoeken naar mogelijkheden om daarmee om te gaan’, aldus Geurts. Breedveld vult aan: ‘Doordat beide partners nu een baan hebben, werken we ondanks de arbeidstijdverkorting nu in totaal zo’n vijf uur meer per persoon per week dan twintig jaar geleden.’

Bovendien zijn onze ambities groter geworden, denkt de SCP-onderzoeker. ‘We willen allebei carrière maken én de kinderen opvoeden én een leuk en interessant sociaal leven leiden met veel vrienden en uitdagende vrijetijdsbestedingen. De Nederlander heeft het drukker gekregen en voelt zich daardoor steeds gejaagder. Ook in zijn vrije tijd, die hij steeds minder als vrije tijd ervaart, waardoor hij weg moet van huis, wat veel geld kost, waardoor hij meer moet werken, et cetera.’

Om een vol en druk leven mogelijk te maken, moet het werk flexibeler worden. ‘Nederlanders hebben dus een januskop’, vindt Breedveld. ‘Aan de ene kant zegt een meerderheid werk en leven gescheiden te willen houden, aan de andere kant vinden Nederlanders het maar wat prettig dat ze hun werkzaamheden kunnen plooien rond hun privé-omstandigheden.’ Al moet hij toegeven dat de manier waarop werk en privé nu in elkaar overlopen indringender is dan in de preïndustriële tijd.

Werkgevers aan de macht
Daar komt bij dat de werknemer in deze tijd van economische neergang een stuk minder te zeggen heeft dan een paar jaar geleden. Breedveld: ‘Nu het economisch slecht gaat, is de machtsverhouding tussen werkgever en werknemer verschoven. Het zwaartepunt ligt duidelijk bij de werkgever.’ Twee jaar geleden haalde die nog alles uit de kast om zijn personeel te paaien en te binden: de kapper kwam op kantoor langs, er was een boodschappenservice, een bedrijfsmasseur. Deeltijdwerk, verlof voor vrijwilligerswerk, alles was bespreekbaar.

Maar de gemaksdiensten hebben plaatsgemaakt voor ‘health checks’ om ziekte vroegtijdig op te sporen. Werkgevers pleiten samen met minister Brinkhorst van Economische Zaken voor langere werkweken in plaats van meer deeltijdwerk. Personeelsuitjes en teambuilding worden in toenemende mate georganiseerd na werktijd. ‘Werkgevers willen uitdragen dat het werk op de eerste plaats komt’, constateert organisator Teamuitstapje.nl.

Roelien de Ruiter, communicatieadviseur bij een semi-overheidsorganisatie, ergert zich daar wezenloos aan. ‘Ik heb er helemaal geen moeite mee als er geen dikke scheidslijn loopt tussen mijn werk en leven thuis. ’s Avonds werken, een keertje in het weekend? Ik vind het geen probleem. Maar het moet wel met respect gebeuren. Een werkgever moet wéten dat-ie iets extra’s van je vraagt als hij iets in het weekend plant. Mijn werkgever doet dat. Maar die van mijn partner, die in de IT zit, gaat ervan uit dat je totaal in dienst staat van het bedrijf en er alles voor over hebt.´

´Teambuilding en brainstormsessies vinden na werktijd plaats. Je kunt zowat gratis – maar wel na werktijd – sporten met je collega’s, een kookworkshop doen of naar de film gaan. En als je ’s avonds een diner hebt, word je geacht je mobieltje uit te zetten, ook al heb je een kind van zes en een vrouw die die avond werkt.’ Het levert geregeld spanningen op in huize De Ruiter. ‘Ik vind dat je ook een keer “nee” kunt zeggen. Maar volgens de cultuur die daar heerst, is dat slecht voor je carrière.’Continu bereikbaar?

Stress!
De bedrijfscultuur is zeker bepalend, erkent Geurts. ‘Overheidsinstellingen houden meer rekening met hun werknemers. Daar werken relatief veel vrouwen. Die trappen veel eerder op de rem, omdat zij toch nog altijd meer zorgtaken op zich nemen. Mannen slikken meer en zijn vaak niet ten onrechte bang dat het hun carrière schaadt als ze niet meedoen. Traditionele mannenbedrijven, zoals ict-ondernemingen, gaan dus meer hun gang, zeker in recessietijd.’

Slim is dat overigens niet. ‘Het continu bereikbaar zijn via e-mail en mobiel is natuurlijk wel een bron van stress’, zegt Geurts. ‘Uit onderzoek weten we dat er een verband bestaat tussen thuiswerken en meer werk-privé-conflicten’ (tikte de journaliste op zondagavond nadat ze Geurts had geïnterviewd op haar eigen vrije ‘zorgdag’ – hand over de hoorn tegen haar zoontje: ‘Nee, niet met je vingers in het stopcontact!’ ‘Ontspannend hè, dat thuiswerken’, zei de arbeidspsychologe nog grinnikend).‘

Thuiswerkers zijn ook meer gestrest in hun vrije tijd’, zegt Breedveld. ‘De flexibele tijd wordt niet gebruikt om op andere tijden te werken, maar vooral om méér te werken.’ E-werken is een e-topie en dus helemaal niet de oplossing voor een stressloos leven waarin je werk en privé moeiteloos combineert, zoals minister Ceysens ons in haar boek voorspiegelt. ‘Het levert juist stress op’, benadrukt Breedveld. ‘Psychische vermoeidheid en ziekteverzuim nemen zelfs toe.’ En daarmee komt het probleem wel degelijk weer bij de werkgever te liggen, of die nu dankzij de recessie meer macht heeft of niet.

Aandacht voor privé
Omdat werkgevers sinds januari het loon van hun zieke werknemers twee jaar moeten doorbetalen, heeft bestrijding van het ziekteverzuim weer prioriteit. Zozeer zelfs dat werkgevers zoeken naar manieren om zich ook met de levensstijl van hun werknemers te bemoeien. Onderzoeken wijzen uit dat slechts eenderde van het ziekteverzuim werkgerelateerd is en tweederde niet.

Volgens de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO), een adviesorgaan van de overheid, kunnen werkgevers bij de aanpak van stress en burn-out daarom niet meer om het privé-leven van hun werknemers heen. LifeGuard is een bedrijf dat daarop inspeelt. ‘Waarom is het ziekteverzuim in kleine organisaties rond de twee procent en in grote rond de vijf?’ vraagt directeur Mikkel Hofstee retorisch.

‘Kleinere organisaties zijn beter op de hoogte van wat er thuis speelt. Ze weten dat hun medewerker ruzie heeft met zijn of haar partner, of dat er problemen zijn met de kinderopvang. Aandacht voor het privé-leven betaalt zich terug.’ LifeGuard onderzoekt werknemers één keer per jaar op lichamelijke en psychische gezondheid. Dat laatste gebeurt in een gesprek met de medewerker over diens privé-leven en levensstijl.

Op basis daarvan beslissen de gesprekspartners of de werknemer op kosten van de baas naar een anti-rookcursus, diëtiste of praatgroep voor mensen met een midlifecrisis gaat, of zelfs met zijn of haar partner naar het Riagg vanwege huwelijksproblemen. En wil daar ook maar íémand aan meewerken? Hofstee: ‘Bijna tachtig procent van de werknemers doet vrijwillig mee. De uitkomsten blijven dan ook anoniem. Anders zou het zelfs verboden zijn. De werkgever krijgt een rekening voor een aantal werknemers, maar weet niet om wie het gaat.’

Afspraken over bemoeienis
Dat werkgevers de relatietherapie van hun werknemers zouden betalen, vinden Geurts en Breedveld veel te ver gaan; ook al presteren werknemers slechter wanneer ze problemen met hun partner hebben en ook al is hun privacy niet in het geding. ‘We kunnen natuurlijk niet meer terug in die zin dat we het mobieltje en de laptop aan de wilgen hangen’, zegt Geurts. Maar volgens haar kunnen werkgevers volstaan met duidelijke afspraken over hoe ver de bemoeienis met het privé-leven van hun werknemers mag gaan. ‘Werknemers gaan op een gegeven moment protesteren en anders hun partners wel.’

Roelien de Ruiter heeft aan de ene kant haar vrije tijd anders vormgegeven. ‘We hebben drie jaar geleden een zeiljacht gekocht om ook echt aan de drukte te kunnen ontsnappen en af te kicken van het werk.’ En ze gaan vaker een weekendje weg. ‘Afgelopen week zijn we een paar dagen gaan skiën, bijvoorbeeld’. Maar daarnaast heeft ze met haar partner afgesproken dat hij niet meer gaat sporten via het werk, hoewel dat bijna gratis is. Ze nemen nu een oppas en gaan eenmaal per week samen tennissen. ‘Het kost drie keer zoveel, maar ik geniet er enorm van.’

‘Je baas moet beseffen dat je een eigen leven hebt’ Roelien de Ruiter (42) en haar partner werken beiden, maar zíjn werk bezorgt háár stress.
‘Ons werk is voor ons allebei heel belangrijk. We hebben beiden een sterk psychologisch contract met onze werkgever. Maar je baas moet beseffen dat je een eigen leven hebt. De mijne beseft dat, maar die van mijn partner niet. Het dieptepunt was een diner waar wij als partners, voor het eerst, bij wijze van bedankje waren uitgenodigd omdat onze mannen het hele weekend hadden moeten brainstormen. Wat een leuk feest beloofde te worden, bleek een peptalk van een ingehuurde arbeidspsycholoog die ons via allerlei creatieve spelletjes overbracht: “Als je partner nou maar hard werkt en veel investeert in ons bedrijf, dan gaat het goed met hem en dus ook met jou.” Laaiend was ik. Alsof de achterban niet zelf een leven, een carrière heeft! Als je allebei werkt, een jong kind hebt en een werkgever die consequent alle brainstormsessie, teamuitjes, meetings, presentaties en diners na het werk plant en zijn werknemers ook nog eens bijna gratis sport en leuke workshops met collega’s aanbiedt, dan willen de agenda’s wel eens botsen. Bij de personeelsuitjes van míjn werkgever worden ook de partners en kinderen betrokken. Bij zíjn bedrijf niet. Dan kan het je als partner geen bal schelen als Pietje weggaat en ’s avonds een afscheidsborrel geeft.

’Zelfs mijn vakbladen ontvang ik niet meer thuis’Marcel Knijnenburg (38) en Corine Kornman (33) maakten tijdens een cursus een persoonlijk ontwikkelingsplan voor werk en privé.
Niets aan hun woonhuis in Culemborg herinnert aan zijn beroep. Huisarts Marcel Knijnenburg heeft geen praktijk aan huis, ontvangt Arts en auto en de andere vakbladen op zijn werkadres en zet zijn gsm ’s avonds uit. Dat was een paar jaar geleden wel anders. Knijnenburg en zijn vrouw Corine Kornman, logopedist, hadden net hun eerste kind gekregen en de tijd begon door hun vingers te glippen. ‘We hadden geen gevoel van echte vrije tijd meer.’ Samen volgden ze de cursus Persoonlijk ontwikkelingsplan voor werk en privé bij Bureau O-Leng in Helmond. In het POP voor werk en privé houd je bij je carrièrestappen rekening met je privé-leven, je familie, je partner en diens ambities. Knijnenburg: ‘Vroeger kon een patiënt zelfs dag en nacht bij je terecht. Later had je avond-, nacht- en weekenddiensten. Alleen al de dreiging dat je kon worden gebeld, gaf onrust.’ Huisartsen lopen een verhoogde kans op burn-out, juist door die vermenging van werk en privé. ‘Vandaar dat bij ons, in tegenstelling tot in het bedrijfsleven, die twee zaken steeds meer worden losgekoppeld. We hebben nu de huisartsenposten; als je dienst hebt zit je op de praktijk.’In de cursus beschrijf je ieder je persoonlijk ontwikkelingsplan en probeer je je ambities te definiëren’, vertelt Kornman. ‘In de gezondheidszorg kun je nauwelijks carrière maken: je moet je ambitie dus ergens anders in zoeken. Voor Marcel is dat het bestuurswerk. Sinds ik kinderen heb, staan mijn ambities even op een laag pitje. Maar ik vond wel dat we elkaar te weinig zagen.’ Op de cursus leerden ze afspraken te maken over hun verschillende belangen zonder ruzie te krijgen. In rollenspellen bekeken ze het huishouden als een soort bedrijf en verdeelden ze de taken, zodat er zo veel mogelijk tijd overbleef om leuke dingen te doen. Om echte vrije tijd te ervaren gaan ze met hun zeilbootje een rivier af, leggen aan bij een strandje om met de kinderen te zwemmen en te picknicken. ‘Dat is echt genieten’, vindt Kornman. ‘Dan zijn we echt weg van alle dingen die altijd nog moeten.´